Her Zamanki Gibi-Morgan Housel (3)

Mantık insan icadıdır ve evren tarafından göz ardı edilebilir. Genellikle de öyledir; dünyanın rasyonel bir şekilde işlemesini bekliyorsanız, bu sizi çıldırtabilir. Duyguların ve hormonların biçimlendirdiği biz insanları bir matematik denklemine indirgemeye çalışmak, hayatta birçok hayal kırıklığına ve şaşkınlığa yol açar.

Yetenekler, mevcut andaki koşulların fonksiyonudur.

Beyninizin ilk işi, ölmeyeceğinizden emin olmaktır. Yani arabalardaki hız regülatörleri gibi, risk yeterince yüksek olmadıkça gerçek maksimum performansınızı göstermenize izin vermez; çünkü o noktada bitkin düşüp tükenebilir ve savunmasız kalabilirsiniz. Eğer ölesiye bitkin düşme riski ödüle değmiyorsa, beyniniz sizi daha düşük bir fiziksel ''sınırda'' durduracaktır.

Bedenlerimiz makine değildir, makine gibi performans göstermelerini bekleyemeyiz. Sezgileri, duyguları ve korkuları vardır, yapabileceklerimizi düzenleyen onlardır. Bunların hepsi de ölçülmesi zor şeylerdir.

Her yatırımın fiyatı, her piyasa değerlemesi, bugüne ait bir rakamın yarına dair bir hikâye ile çarpımından ibarettir. Rakamları ölçmek kolaydır. Artık hemen herkes bilgiye ucuz bir şekilde erişim sağladığı için bu daha da kolaylaşıyor. Ancak hikâyeler genelde, insanların umutlarının, hayallerinin, korkularının, güvensizliklerinin ve kabile ilişkilerinin tuhaf yansımalarıdır. Üstelik sosyal medya duygulara hitap eden en çekici fikirleri yaydıkça daha da tuhaflaşıyorlar.

Ekonomide olup bitenlerin çoğu duygulara dayanır ve duygulara anlam vermek zaman zaman neredeyse imkânsız olabilir.

Uzun vadede başarılı olanlar, gerçek dünyanın hiç bitmeyen bir saçmalıklar, kafa karışıklığı, dağınık ilişkiler ve kusurlu insanlar zinciri olduğunu anlayanlardır.

Herkes aynı zaman ufkuna, aynı amaçlara, aynı güçlü arzulara ve risk toleranslarına sahip olsaydı, her şey tutarlı olurdu. Ama öyle değil. Uzun vadeli yatırımcıysanız, hisse senetleri yüzde 5 değer kaybettin sonra panikle satış yapmak, korkunç bir fikir; profesyonel bir trader ise kariyeri için öyle yapmak zorunda. Başkalarının aldığı her iş veya yatırım kararının, sizin kendi umutlarınız ve hayallerinizle uyumlu olacağı bir dünya yok.

Finansal balonlar mantıksız görünebilir; ancak balonların yükselmekte olduğu sektörlerde çalışan insanlar -2004'te mortgage brokerları veya 1999'da hisse senedi brokerları gibi- o kadar çok para kazanır ki, müziğin çalmaya devam etmesi onlar için güçlü bir teşvik unsurudur. Sadece müşterilerini değil, kendilerini de kandırırlar.

Varlıklar yüksek fiyatlandığı ve hataya yer olmadığı için piyasalar pamuk ipliğine bağlıdır, mükemmellikle alâkası bile olmadığının kokusu alınır alınmaz da çöker. İronik olan şu ki, piyasaların çökmeyeceği garantiyken ya da daha gerçekçi bir ifadeyle, insanlar öyle olduğunu düşünürken çökme olasılığı çok daha yüksektir.

İyimserlik ve kötümserlik, makul görünen seviyeyi daima aşmak zorunda; çünkü mümkün olanın sınırlarını keşfetmenin tek yolu, o sınırların biraz ötesine geçmek.

Birkaç yılda bir piyasaların işleyişini kaybettiği, tamamen spekülasyondan ibaret olduğu ya da temel değerlerinden koptuğu söylenir. Oysa, her zaman böyleydi. İnsanlar aklını kaybetmiş değil; diğer yatırımcıların nereye kadar inanmak istediğini görmeye çalışıyorlar, hepsi bu.